बिबट्यांचा वाढता वावर; आता ठोस उपायांची गरज!
नाळेवाडीतील दोन वर्षांच्या चिमुकल्यावर हल्ल्याने चिंता वाढली; गोडोलीत कुत्र्याचे पिल्लू पळविल्याची घटनाही CCTVमध्ये कैद
सातारा : सातारा जिल्ह्यात बिबट्यांचा मानवी वस्त्यांमधील वाढता वावर आता गंभीर चिंतेचा विषय बनला आहे. नुकतीच सातारा तालुक्यातील नाळेवाडी येथे बिबट्याने दोन वर्षांच्या चिमुकल्यावर हल्ला केल्याची घटना ताजी असतानाच, काही महिन्यांपूर्वी सातारा शहरातील गोडोली परिसरात बिबट्याने कुत्र्याचे पिल्लू पळवून नेल्याची घटना CCTV कॅमेऱ्यात कैद झाली होती. या घटनांमुळे बिबट्यांचा वावर केवळ जंगलापुरता मर्यादित राहिलेला नसून मानवी वस्त्यांच्या आसपासही वाढत असल्याचे स्पष्ट होत आहे.
सातारा जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणात असलेले उसाचे क्षेत्र हे बिबट्यांसाठी सुरक्षित अधिवास ठरत असल्याचे दिसून येत आहे. उंच आणि दाट उसामध्ये बिबट्यांना दिवसा लपण्यासाठी तसेच रात्री शिकार करण्यासाठी अनुकूल वातावरण मिळते. त्यामुळे बिबट्यांनी आपल्या पारंपरिक अधिवासाच्या सवयींमध्ये बदल करून उसाच्या क्षेत्रात राहण्यास पसंती दिल्याचे चित्र अनेक ठिकाणी पाहायला मिळत आहे.
उसाच्या शेतालगत असलेल्या वस्त्या, शेतवस्त्या आणि गावांमध्ये त्यामुळे मानव-बिबट्या संघर्षाचा धोका वाढला आहे. विशेषतः लहान मुले, महिला, शेतकरी आणि पशुपालकांच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न गंभीर बनला आहे.
ऊस आणि जंगल परिसरात विशेष उपाययोजना गरजेच्या
ज्या गावांच्या आसपास मोठ्या प्रमाणात ऊसाचे क्षेत्र किंवा जंगली भाग आहे, अशा गावांची वन विभागाने स्वतंत्रपणे नोंद घेऊन संवेदनशील क्षेत्र म्हणून वर्गवारी करणे आवश्यक आहे.
या भागांमध्ये वन विभागाने नियमित गस्त, कॅमेरा ट्रॅप, आवश्यक ठिकाणी CCTV, बिबट्यांच्या हालचालींचे निरीक्षण तसेच ग्रामस्थांसाठी तातडीची संपर्क व्यवस्था निर्माण करावी. ऊस तोडणीच्या काळातही विशेष पथके तैनात करून शेतकऱ्यांना आणि ऊसतोड कामगारांना सतर्क करणे गरजेचे आहे.
याशिवाय गावांच्या आसपास भटक्या कुत्र्यांची वाढती संख्या, उघड्यावर टाकला जाणारा कचरा आणि मृत जनावरांची अयोग्य विल्हेवाट यावरही नियंत्रण आणणे आवश्यक आहे. कारण सहज उपलब्ध होणारे भक्ष्य बिबट्यांना मानवी वस्त्यांच्या जवळ आणू शकते.
केवळ पिंजरे लावून प्रश्न सुटणार नाही
बिबट्या दिसला की पिंजरा लावणे किंवा बिबट्याला पकडून दुसऱ्या ठिकाणी सोडणे हा प्रत्येक वेळी कायमस्वरूपी उपाय ठरेलच असे नाही. बिबट्यांच्या वाढत्या वावरामागील कारणांचा अभ्यास करून गावनिहाय आणि तालुकानिहाय दीर्घकालीन कृती आराखडा तयार करणे आवश्यक आहे.
बिबट्या हा वन्यजीव असून त्याचे संरक्षण करणे गरजेचे आहे. मात्र त्याचवेळी नागरिकांच्या जीविताचे संरक्षण करणे ही प्रशासनाची जबाबदारी आहे. त्यामुळे मानव आणि वन्यजीव यांच्यातील संघर्ष कमी करण्यासाठी दोन्ही बाजूंचा समतोल साधणाऱ्या उपाययोजना करणे आवश्यक आहे.
नाळेवाडीची घटना इशारा समजून वन विभागाने जागे होण्याची गरज
नाळेवाडीतील दोन वर्षांच्या चिमुकल्यावर झालेल्या हल्ल्याची घटना ही केवळ एक घटना म्हणून दुर्लक्षित करण्यासारखी नाही. गोडोलीसारख्या शहरालगतच्या भागातही बिबट्याचा वावर CCTVमध्ये कैद झाला आहे. त्यामुळे जंगल आणि ऊसाच्या पट्ट्यालगत असलेल्या गावांमध्ये आता बिबट्यांच्या हालचालींकडे अधिक गांभीर्याने पाहण्याची वेळ आली आहे.
एखादी मोठी दुर्घटना घडल्यानंतर उपाययोजना करण्यापेक्षा त्यापूर्वीच प्रतिबंधात्मक पावले उचलणे आवश्यक आहे. ऊसाचे क्षेत्र, जंगली भाग आणि मानवी वस्त्या यांच्या सीमारेषेवर वन विभागाने विशेष लक्ष केंद्रित करून ठोस उपाययोजना कराव्यात.
नागरिकांचा जीवही महत्त्वाचा आणि वन्यजीवांचे संरक्षणही महत्त्वाचे—मात्र दोन्हींच्या सुरक्षिततेसाठी आता केवळ आश्वासन नव्हे, तर प्रत्यक्ष कृतीची गरज आहे.
