अभियांत्रिकी शिक्षणाला नव्या युगाची दिशा देणारा यशोदा टेक्निकल कॅम्पस : अभियंता दिनाच्या निमित्ताने नवोन्मेष, उद्योगाभिमुखता आणि उद्याच्या तंत्रज्ञानाची वाटचाल
१५ सप्टेंबर हा भारतातील अभियंता दिन. भारतरत्न सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या यांच्या जयंतीनिमित्त साजरा होणारा हा दिवस केवळ अभियंत्यांचा गौरव करण्याचा दिवस नाही, तर अभियांत्रिकीच्या माध्यमातून राष्ट्रनिर्मिती, नवकल्पना आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा पुनर्विचार करण्याची संधी आहे. भारताच्या आधुनिक अभियांत्रिकी क्षेत्राच्या उभारणीत विश्वेश्वरय्या यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानले जाते. त्यांच्या कार्यातून तांत्रिक ज्ञानासोबतच शिस्त, कार्यक्षमता, समस्या सोडविण्याची वृत्ती आणि राष्ट्रहिताची भावना यांचा आदर्श पुढे आला.
याच व्यापक विचाराला आधुनिक काळातील तंत्रज्ञानाशी जोडण्याचे काम सातारा येथील यशोदा टेक्निकल कॅम्पस करत आहे. १५ सप्टेंबर २०२६ रोजी अभियंता दिनाच्या औचित्याने आयोजित करण्यात आलेला ‘इनॉगिरेशन सेरेमनी’ आणि या निमित्ताने अधोरेखित झालेल्या विविध तंत्रज्ञान-केंद्रित उपक्रमांमुळे यशोदा शिक्षण संस्थेची अभियांत्रिकी शिक्षणाबाबतची दूरदृष्टी स्पष्ट होते. विशेषतः Microchip Centre of Excellence, E-Plan Centre of Excellence आणि Electric Vehicle (EV) Laboratory यांसारख्या उपक्रमांमधून पारंपरिक अभियांत्रिकी शिक्षणाच्या पलीकडे जाऊन भविष्यातील तंत्रज्ञानासाठी विद्यार्थ्यांना तयार करण्याचा प्रयत्न दिसून येतो.
या कार्यक्रमासाठी Data Security Council of India चे CEO मा. श्री. विनायक गोडसे हे प्रमुख पाहुणे म्हणून उपस्थित राहणार आहेत. सायबर सुरक्षा, डिजिटल विश्वास, डेटा संरक्षण आणि सुरक्षित तंत्रज्ञान या क्षेत्रांचे वाढते महत्त्व लक्षात घेता त्यांची उपस्थिती कार्यक्रमाच्या विषयाला विशेष संदर्भ प्राप्त करून देते. आजच्या डिजिटल युगात अभियंता म्हणजे केवळ यंत्रे किंवा संरचना तयार करणारा तज्ज्ञ राहिलेला नाही; तो डेटा, सॉफ्टवेअर, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सायबर सुरक्षा, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि मानवी गरजा यांना जोडणारा समस्या-समाधानकर्ता झाला आहे.
अभियंता दिन : परंपरेपासून भविष्याकडे
अभियंता दिन हा सर विश्वेश्वरय्या यांच्या कार्याची आठवण करून देणारा दिवस आहे. भारत सरकारच्या माहितीनुसार १५ सप्टेंबर हा दिवस त्यांच्या जयंतीनिमित्त राष्ट्रीय अभियंता दिन म्हणून पाळला जातो. त्यांच्या कार्यात अभियांत्रिकी ज्ञानाचा वापर प्रत्यक्ष विकासासाठी करण्याची भूमिका ठळकपणे दिसते.
आज मात्र अभियांत्रिकीसमोरची आव्हाने बदलली आहेत. एकीकडे स्मार्ट शहरे, इलेक्ट्रिक मोबिलिटी, सेमीकंडक्टर, रोबोटिक्स, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, क्लाऊड कम्प्युटिंग, सायबर सुरक्षा आणि ऑटोमेशनचा विस्तार होत आहे; तर दुसरीकडे ऊर्जा, पर्यावरण, पाणी, ग्रामीण विकास आणि शाश्वत पायाभूत सुविधा यांसारखी आव्हाने कायम आहेत.
त्यामुळे आजच्या अभियंत्याला केवळ पाठ्यपुस्तकातील ज्ञान पुरेसे नाही. ‘शिका, प्रयोग करा, चुका करा, पुन्हा प्रयत्न करा आणि प्रत्यक्ष समस्या सोडवा’ ही शिक्षणाची पद्धत आवश्यक आहे. याच दिशेने यशोदा टेक्निकल कॅम्पसची वाटचाल महत्त्वाची ठरते.
यशोदा टेक्निकल कॅम्पसचे ध्येय तंत्रज्ञान आणि व्यवस्थापन शिक्षणामध्ये उत्कृष्टतेचे केंद्र निर्माण करणे, ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना उच्च दर्जाचे तांत्रिक शिक्षण उपलब्ध करून देणे आणि विद्यार्थ्यांना उद्योगासाठी तयार करणे असे आहे. संस्थेच्या अधिकृत माहितीनुसार उद्योगाभिमुख अभियंते, रोजगारक्षम व्यावसायिक आणि उद्योजक घडविण्यासोबतच संशोधन संस्कृती विकसित करण्यावरही भर दिला जातो.
संस्थापक प्रा डॉ दशरथ सगरे यांच्या नेतृत्वाची दूरदृष्टी
यशोदा शिक्षण संस्थेच्या या वाटचालीत संस्थापक प्रा. डॉ. दशरथ सगरे यांचे नेतृत्व विशेष उल्लेखनीय आहे. ग्रामीण आणि निमशहरी भागातील विद्यार्थ्यांना आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या संधींपासून वंचित राहावे लागू नये, हा विचार आजच्या काळात अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
तंत्रज्ञानातील बदलांचा वेग पाहता शैक्षणिक संस्थांनी केवळ विद्यमान अभ्यासक्रम शिकविण्याऐवजी पुढील दशकातील तंत्रज्ञानाची तयारी आजपासून करणे आवश्यक आहे. यशोदा टेक्निकल कॅम्पसच्या विविध Centre of Excellence आणि अत्याधुनिक प्रयोगशाळांकडे पाहिले असता हीच भूमिका जाणवते. शिक्षणाकडे केवळ पदवी मिळविण्याचे साधन म्हणून न पाहता कौशल्य, संशोधन, नवकल्पना, उद्योगसंबंध आणि उद्योजकता यांचा एकत्रित विकास करण्याचा प्रयत्न होत असल्याचे या उपक्रमांतून दिसते.
आज ग्रामीण महाराष्ट्रातील विद्यार्थी कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सेमीकंडक्टर, इलेक्ट्रिक वाहन, सायबर सुरक्षा किंवा ऑटोमेशन यांसारख्या क्षेत्रात जागतिक स्तरावर काम करू शकतो, यासाठी त्याला योग्य वातावरण आणि प्रयोगाधारित शिक्षण मिळणे गरजेचे आहे. याच संदर्भात यशोदाची वाटचाल महत्त्वाची ठरते.
Microchip Centre of Excellence : सेमीकंडक्टर युगासाठी पाऊल
आजच्या तंत्रज्ञान विश्वाचा केंद्रबिंदू म्हणजे चिप. स्मार्टफोनपासून कारपर्यंत, औद्योगिक यंत्रांपासून वैद्यकीय उपकरणांपर्यंत आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेपासून संरक्षण तंत्रज्ञानापर्यंत जवळपास प्रत्येक आधुनिक प्रणालीच्या मागे मायक्रोचिप कार्यरत असते.
अशा परिस्थितीत Microchip Centre of Excellence ही संकल्पना विद्यार्थ्यांना भविष्यातील इलेक्ट्रॉनिक्स आणि सेमीकंडक्टर परिसंस्थेशी जोडणारी ठरू शकते. इलेक्ट्रॉनिक्सच्या मूलभूत संकल्पनांपासून मायक्रोकंट्रोलर, एम्बेडेड सिस्टीम्स, डिजिटल इलेक्ट्रॉनिक्स, हार्डवेअर डिझाइन आणि चिप-आधारित अनुप्रयोगांपर्यंत विद्यार्थ्यांना प्रयोगात्मक अनुभव देणे ही अशा केंद्राची मोठी ताकद आहे.
भारतामध्ये सेमीकंडक्टर आणि चिप डिझाइन क्षेत्राचा विस्तार होत असताना अशा कौशल्यांची मागणी मोठ्या प्रमाणात वाढत आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना पदवीच्या काळातच या क्षेत्राचा परिचय मिळणे ही भविष्यातील रोजगार आणि उद्योजकतेच्या दृष्टीने मोठी संधी आहे.
यामुळे Microchip Centre of Excellence हे केवळ एक प्रयोगशाळा न राहता ‘क्लासरूम ते चिप’ असा प्रवास घडविणारे व्यासपीठ ठरू शकते.
E-Plan Centre of Excellence : डिजिटल अभियांत्रिकीचा नवा अध्याय
अभियांत्रिकीच्या जगात डिझाइन, नियोजन आणि डिजिटल साधनांचे महत्त्व झपाट्याने वाढत आहे. E-Plan Centre of Excellence विद्यार्थ्यांना आधुनिक इलेक्ट्रिकल आणि इंडस्ट्रियल डिझाइन प्रक्रियेशी जोडण्याच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण ठरते.
उद्योगामध्ये एखाद्या प्रकल्पाची रचना करण्यापासून त्याचे दस्तऐवजीकरण, नियंत्रण प्रणाली, इलेक्ट्रिकल पॅनेल डिझाइन आणि उत्पादन प्रक्रियेपर्यंत डिजिटल साधनांचा वापर केला जातो. त्यामुळे अभियांत्रिकी विद्यार्थ्यांनी केवळ सैद्धांतिक गणिते सोडविण्यापेक्षा प्रत्यक्ष औद्योगिक डिझाइनची भाषा समजून घेणे आवश्यक आहे.
यामुळे अशा Centre of Excellence मधून विद्यार्थ्यांमध्ये डिझाइन थिंकिंग, अचूकता, तांत्रिक दस्तऐवजीकरण आणि उद्योगाभिमुख कौशल्ये विकसित होण्यास मदत होते.
Electric Vehicle Laboratory : हरित भविष्याची प्रयोगशाळा
वाहतूक क्षेत्रात इलेक्ट्रिक वाहनांची भूमिका वाढत असताना इलेक्ट्रिकल, इलेक्ट्रॉनिक्स, मेकॅनिकल आणि कॉम्प्युटर इंजिनिअरिंग या शाखांचा संगम होत आहे. इलेक्ट्रिक वाहन म्हणजे केवळ पेट्रोल-डिझेलऐवजी बॅटरी वापरणारे वाहन नव्हे; त्यामागे बॅटरी मॅनेजमेंट सिस्टीम, मोटर कंट्रोल, पॉवर इलेक्ट्रॉनिक्स, चार्जिंग तंत्रज्ञान, एम्बेडेड सिस्टीम आणि वाहन नियंत्रण यांसारखी अनेक अभियांत्रिकी क्षेत्रे कार्यरत असतात.
यासाठी Electric Vehicle (EV) Laboratory ही विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष तंत्रज्ञान समजून घेण्याची मोठी संधी आहे. भविष्यातील ऑटोमोबाइल उद्योग हा अधिकाधिक इलेक्ट्रिफिकेशन, ऑटोमेशन आणि स्मार्ट कंट्रोलकडे जाणार आहे. अशा परिस्थितीत विद्यार्थ्यांना EV तंत्रज्ञानाचे प्रयोगात्मक शिक्षण देणे म्हणजे भविष्यातील उद्योगासाठी मनुष्यबळ तयार करण्याची प्रक्रिया आहे.
यशोदा येथे अशा प्रयोगशाळेची उभारणी ही ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांसाठी विशेष महत्त्वाची आहे. पुणे, मुंबई किंवा इतर मोठ्या औद्योगिक केंद्रांपुरते आधुनिक तंत्रज्ञान मर्यादित न राहता साताऱ्यासारख्या भागातही विद्यार्थ्यांना त्याचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळणे ही शिक्षणातील समतोलाची महत्त्वाची पायरी आहे.
अभियांत्रिकी शिक्षणात ‘लॅब टू इंडस्ट्री’ संस्कृती
आजच्या शिक्षणव्यवस्थेतील सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे अभ्यासक्रम आणि उद्योगाच्या अपेक्षांमधील अंतर. विद्यार्थ्याने परीक्षा उत्तीर्ण होणे आणि उद्योगात समस्या सोडविण्यास सक्षम असणे या दोन वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत.
यशोदा टेक्निकल कॅम्पसची उद्योगाभिमुख भूमिका या अंतराला कमी करण्यासाठी उपयुक्त ठरते. संस्थेच्या विद्युत अभियांत्रिकी विभागाच्या उद्दिष्टांमध्ये तांत्रिकदृष्ट्या सक्षम, रोजगारक्षम आणि नैतिक अभियंते तयार करण्यावर भर दिला आहे. तसेच बहुविषयक वातावरणात समस्या सोडविण्याची क्षमता विकसित करण्याचा उल्लेख आहे.
आजच्या काळात Mechanical + Electronics + Software + AI + Data यांचे मिश्रण म्हणजेच आधुनिक अभियांत्रिकी. त्यामुळे विद्यार्थ्यांनी एका शाखेच्या चौकटीत अडकून न राहता बहुविषयक कौशल्ये आत्मसात करणे आवश्यक आहे.
डॉ अजिंक्य सगरे : नव्या पिढीशी जोडलेली शैक्षणिक ऊर्जा
यशोदा संस्थेच्या व्यवस्थापनातील डॉ अजिंक्य सगरे यांची भूमिकाही या आधुनिक शैक्षणिक वाटचालीच्या संदर्भात महत्त्वाची आहे. नव्या पिढीच्या आकांक्षा, तंत्रज्ञानातील बदल आणि उद्योगाच्या नव्या गरजा यांचा विचार करून शिक्षणसंस्थांनी सतत स्वतःमध्ये परिवर्तन घडवून आणणे आवश्यक आहे.
आजचा विद्यार्थी डिजिटल आहे. त्याला माहिती सहज उपलब्ध आहे; परंतु माहितीचे कौशल्यात आणि कौशल्याचे नवकल्पनेत रूपांतर करण्यासाठी शैक्षणिक मार्गदर्शन, प्रयोगशाळा, प्रकल्प, मेंटरशिप आणि उद्योगसंपर्क आवश्यक असतो. या सर्वांचा समन्वय साधणारी शैक्षणिक परिसंस्था निर्माण करणे ही पुढील पिढीच्या नेतृत्वाची मोठी जबाबदारी आहे.
संस्थेच्या आधुनिकतेला आणि विद्यार्थ्यांच्या अपेक्षांना जोडणारा संवाद अधिक प्रभावी होण्याची शक्यता आहे.
सायबर सुरक्षा आणि अभियांत्रिकी : नव्या युगातील अनिवार्य कौशल्य
या कार्यक्रमाचे प्रमुख पाहुणे म्हणून मा. श्री. विनायक गोडसे यांची उपस्थिती विशेष अर्थपूर्ण आहे. कारण आज कोणतीही अभियांत्रिकी प्रणाली सायबर सुरक्षेपासून वेगळी राहू शकत नाही.
EV चार्जिंग नेटवर्क असो, स्मार्ट फॅक्टरी असो, IoT उपकरणे असोत किंवा AI-आधारित प्रणाली—सर्वत्र डेटा आणि कनेक्टिव्हिटी आहे. त्यामुळे भविष्यातील अभियंत्याला आपल्या शाखेच्या ज्ञानासोबत सायबर सुरक्षा, डेटा संरक्षण आणि डिजिटल नैतिकता यांचेही भान असणे आवश्यक आहे.
याच कारणामुळे अभियांत्रिकी शिक्षणाचे भविष्य ‘एका शाखेपुरते’ मर्यादित राहणार नाही. इलेक्ट्रिकल अभियंत्याला सॉफ्टवेअर समजावे लागेल, कॉम्प्युटर अभियंत्याला हार्डवेअर समजावे लागेल आणि मेकॅनिकल अभियंत्याला डेटा व ऑटोमेशन समजावे लागेल.
यशोदाची पुढील दिशा : AI, Robotics, Semiconductor आणि Green Technology
आजच्या आणि उद्याच्या अभियांत्रिकी शिक्षणात काही क्षेत्रे निर्णायक ठरणार आहेत—Artificial Intelligence, Machine Learning, Robotics, Semiconductor Technology, Cyber Security, Electric Mobility, Renewable Energy, Internet of Things आणि Advanced Manufacturing.
या दिशेला पुढे नेताना विद्यार्थ्यांसाठी स्टार्टअप इनक्युबेशन, उद्योग-प्रायोजित प्रकल्प, पेटंट मार्गदर्शन, आंतरशाखीय संशोधन, ड्रोन-रोबोटिक्स, AI प्रयोगशोदा टेक्निकल कॅम्पसने Microchip, E-Plan आणि EV यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये पायाभूत उपक्रमांना महत्त्व दिले आहे, ही भविष्यातील विस्ताराची भक्कम सुरुवात ठरू शकते.
या दिशेला पुढे नेताना विद्यार्थ्यांसाठी स्टार्टअप इनक्युबेशन, उद्योग-प्रायोजित प्रकल्प, पेटंट मार्गदर्शन, आंतरशाखीय संशोधन, ड्रोन-रोबोटिक्स, AI प्रयोगशाळा, सायबर सुरक्षा प्रशिक्षण आणि ग्रामीण समस्यांवरील तंत्रज्ञानाधारित प्रकल्प यांना आणखी प्रोत्साहन देता येईल.
कारण भविष्यातील उत्कृष्ट अभियंता तोच असेल जो केवळ नोकरी शोधणार नाही, तर समस्या ओळखेल, उपाय शोधेल आणि रोजगार निर्माण करेल.
अभियंता दिनाचा खरा संदेश
अभियंता दिनाच्या निमित्ताने यशोदा टेक्निकल कॅम्पसमध्ये होणारा हा कार्यक्रम त्यामुळे केवळ एक औपचारिक समारंभ राहत नाही. तो अभियांत्रिकी शिक्षणाच्या बदलत्या स्वरूपाचे प्रतीक ठरतो.
सर विश्वेश्वरय्या यांनी त्यांच्या काळातील तंत्रज्ञानाचा वापर राष्ट्रनिर्मितीसाठी केला. आजच्या पिढीसमोर AI, सेमीकंडक्टर, EV, रोबोटिक्स, सायबर सुरक्षा आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाची दारे खुली आहेत. या तंत्रज्ञानाचा उपयोग समाजाच्या वास्तविक समस्यांसाठी करणे हेच त्यांच्या वारशाला खरी आदरांजली ठरेल.
यशोदा शिक्षण संस्थेचे संस्थापक प्रा. डॉ. दशरथ सगरे, व्यवस्थापनातील डॉअजिंक्य सगरे आणि संपूर्ण शैक्षणिक व प्रशासकीय टीम यांच्या प्रयत्नांतून साताऱ्यात आधुनिक, प्रयोगाधारित आणि उद्योगाभिमुख अभियांत्रिकी शिक्षणाची संस्कृती अधिक मजबूत होऊ शकते.
अभियांत्रिकी म्हणजे केवळ पदवी नाही; ती विचार करण्याची पद्धत आहे.
अभियांत्रिकी म्हणजे केवळ मशीन नाही; ती समस्येवर उपाय शोधण्याची वृत्ती आहे.
अभियांत्रिकी म्हणजे केवळ रोजगार नाही; ती राष्ट्रनिर्मितीची शक्ती आहे.याच विचारातून यशोदा टेक्निकल कॅम्पसने ग्रामीण आणि निमशहरी विद्यार्थ्यांसाठी उद्याच्या तंत्रज्ञानाची दारे खुली करण्याचा प्रयत्न पुढे नेला, तर सातारा हा केवळ शिक्षणाचा केंद्रबिंदू न राहता Emerging Engineering Education, Innovation आणि Entrepreneurship यांचे प्रभावी केंद्र बनू शकतो.
अभियंता दिनाच्या या मंगल प्रसंगी म्हणूनच एक संदेश ठळकपणे पुढे येतो—“आजच्या विद्यार्थ्यांना उद्याच्या तंत्रज्ञानासाठी तयार करा.” Microchip पासून Electric Vehicle पर्यंत, E-Plan पासून Cyber Security पर्यंत आणि वर्गखोलीपासून उद्योगापर्यंतचा हा प्रवास यशोदा टेक्निकल कॅम्पसच्या आधुनिक अभियांत्रिकी शिक्षणाच्या संकल्पनेला नवी ओळख देणारा आहे.
१५ सप्टेंबर २०२६ च्या अभियंता दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!नवोन्मेषी विचार, तंत्रज्ञानाधारित शिक्षण आणि राष्ट्रनिर्मितीच्या संकल्पनेतून यशोदाच्या विद्यार्थ्यांनी जागतिक स्तरावर आपली ओळख निर्माण करावी, हीच अपेक्षा.
प्रा डॉ रणधिरसिंह मोहिते-सहसंचालक, yashoda टेक्निकल campus
